اين وادى گام برمىداشتم و به لحاظ اينكه صاحبان خصومت و جدل بيشترشان در بصره بودند بيست و چند بار به آنجا سفر كردم و بعضى سالها يك سال ( كمتر و بيشتر ) در آنجا اقامت مىگزيدم و با گروههاى مختلف خوارج ، اباضية ، صفريه ، و غيره و گروه‌هاى مختلف حشويه به مناظره مىپرداختم » . « 1 » از اين سخن او نتيجه مىگيريم كه امام در فلسفه و منطق و دربارهء مذاهب آن زمان لا محاله معلومات كافى كسب كرده بود . زيرا بجز آن ، انسان نمىتواند در علم كلام وارد شود ، بعدا استعدادى كه او با به كار بردن عقل و استدلال منطقى در فقه از خود نشان داد و شهرتى كه در حل مسائل بغرنج و عمده ، پيدا كرد همه و همه نتيجه همان تربيت نخستين عقلى وى بود . بعد از صرف مدت زياد ، از جرّ و بحثها و مجادله‌هاى كلامى خسته شد و به سوى فقه روى آورد . در اينجا طبعا توجه وى ، به مدرسه فكرى اهل حديث نمىتوانست معطوف باشد . مهد اصحاب رأى در عراق ، در آن وقت كوفه بود . او به اين مركز پيوست . اساتيد اين مدرسه در آغاز كار حضرت على ( ع ) و عبد اللّه ابن مسعود ( وفات ، 32 ه . ق . ) بودند و بعد از آنها شاگردانشان شريح ، علقمه و مسروق ائمه چيره دست اين مدرسه بودند كه در تمام جهان اسلام شهرت بسزايى داشتند . سپس امامت آنها به ابراهيم نخعى و بعد از وى به حماد رسيد . بعدا شاگردى حماد را ابو حنيفه به عهده گرفت و تا وفات وى 18 سال كامل از صحبت وى مستفيد بود . اما وى تنها بر علمى كه از اساتيدش در كوفه آموخته بود اكتفا نكرد و بارها به حجاز سفر كرد و از محضر بزرگان فقه و حديث آنجا استفاده برد . در سال 120 ه . ق . وقتى كه استادش حماد به جوار رحمت الهى رفت ، ابو حنيفه به تقاضاى همه اهل مدرسه جانشينى وى را پذيرفت و در اين مسند 30 سال كامل وظيفهء بحث و تدريس و افتاء را به عهده گرفت و نتايج همين دوره از تدريس و افتاء بود كه اساس مذهب حنفى را كه ما امروزه مىشناسيم تشكيل داد . طى اين 30 سال بقول بعضى به 60 هزار و بقول بعضى ديگر به 80 هزار مسألهء فقهى پاسخ‌هايى ارائه كرد كه در جريان زندگانى وى به عناوين مختلف مطرح شده بود . « 2 » در حدود هفتصد تا هشتصد شاگرد تربيت كرد كه در بلاد مختلف منتشر شدند و مسندنشين درس و افتاء و مرجع دينى مردم قرار گرفتند . از شاگردان وى ، 50 تن در عهد سلطنت عباسى به مسند قضا مقرر شدند . مذهب او قانون قسمت اعظم جهان اسلام

--> ( 1 ) . همانجا ، 1 / 59 . ( 2 ) . همانجا 1 / 96 ؛ 2 / 132 - 136 .